Budowa włosa – fryzjerstwo, czyli co warto wiedzieć o włosach?

Struktura włosa to połączenie widocznej łodygi oraz ukrytych pod skórą elementów – mieszka włosowego, cebulki i gruczołów łojowych. To właśnie ta wewnętrzna część decyduje o sile, grubości i tempie wzrostu pasm, a poznanie jej detali pomaga świadomie zadbać o fryzurę. W dalszej części artykułu przyglądamy się każdej warstwie i procesom, które wpływają na wygląd włosów.

Warstwowa budowa łodygi włosa

Nad powierzchnią skóry rozciąga się łodyga, nazywana włosem właściwym. Jest to część w pełni zrogowaciała, pozbawiona unerwienia i ukrwienia – martwy wytwór naskórka, który nie ma zdolności do samodzielnej regeneracji. U większości osób jej średnica rzadko przekracza 0,1 mm, a długość może rosnąć przez kilka lat, zanim dojdzie do naturalnego wypadnięcia. Kondycja łodygi zależy głównie od diety, kosmetyków i czynników mechanicznych.

W przekroju poprzecznym łodyga ujawnia trzy wyraźne strefy: zewnętrzną osłonkę, masywną korę i – tylko w grubych włosach – wewnętrzny rdzeń. Każda z nich pełni inną funkcję, a ich proporcje są zdeterminowane genetycznie. Uszkodzenia osłonki prowadzą do utraty wilgoci i rozdwajania końcówek, podczas gdy defekty kory odbijają się na elastyczności i kolorze pasm.

Kora – centrum wytrzymałości i koloru

Kora stanowi około 80% masy włosa i jest zbudowana z gęsto upakowanych włókien keratynowych otoczonych lipidami. To tutaj lokują się ziarna melaniny – barwnika, którego rodzaj i ilość określają odcień od platynowego blondu po intensywną czerń. Równolegle ułożone makrofibryle nadają włosom sprężystość, więc każde naruszenie ich struktury (np. przez rozjaśniacze) osłabia pasmo w całej objętości.

Osłonka – tarcza i źródło połysku

Najbardziej zewnętrzną warstwę tworzy osłonka zbudowana z nachodzących na siebie, płaskich łusek keratynowych. Działają one niczym dachówki – chronią głębsze struktury przed tarciem, promieniowaniem UV i detergentami. Gdy łuski są domknięte i równe, światło odbija się od powierzchni, dając efekt zdrowego blasku. Podrażniona, odchylona osłonka sprawia zaś, że włos staje się szorstki i podatny na puszenie.

Obie formy keratyny – eukeratyna i pseudokeratyna – decydują o zdolności włosa do rozciągania się i powrotu do pierwotnego kształtu. Pierwsza jest wysoce elastyczna, druga tworzy wyciągnięte fibryle w pasmach poddanych działaniu prostownicy. Uszkodzenia termiczne najszybciej niszczą właśnie osłonkę, dlatego tak duże znaczenie ma stosowanie preparatów termoochronnych.

Rdzeń – niewidoczny wypełniacz

W środkowej części włosa bywa obecny rdzeń, złożony z luźno ułożonych komórek i przestrzeni powietrznych. Występuje przede wszystkim w włosach grubych oraz w terminalnych pasmach na głowie mężczyzn. W cienkich włosach dzieci czy osób o jasnej karnacji może być w ogóle nieobecny. Jego rola nie jest do końca poznana, ale uważa się, że zwiększa objętość pasma bez dodawania zbędnej masy.

Co kryje się pod skórą głowy?

Cały proces formowania włosa ma miejsce w mieszku włosowym – mikroskopijnym kanale osadzonym w skórze właściwej. To właśnie tam komórki macierzy dzielą się, syntetyzują keratynę i wypychają nowo powstałe włókno ku górze. Część łączno-tkankowa torebki włosowej oraz mięsień przywłośny odpowiadają za reakcję na zimno czy stres, wywołując efekt gęsiej skórki. Stan mieszka bezpośrednio rzutuje na grubość i tempo wzrostu pasma.

U podstawy mieszka tkwi cebulka włosowa (korzeń) otaczająca brodawkę skórną. Brodawka jest jedynym żywym, unaczynionym elementem całej jednostki włosowej; to przez nią docierają tlen i substancje odżywcze. Niedotlenienie lub niedobory pokarmowe najpierw manifestują się osłabieniem cebulki, a w konsekwencji cieńszym, wolniej rosnącym włosem i przedwczesnym wypadaniem. Skład chemiczny krwi w naczyniach włosowatych brodawki ma więc kluczowe znaczenie dla fryzury.

Gruczoły łojowe i naturalna bariera hydrolipidowa

Do ujścia torebki włosowej przylega gruczoł łojowy produkujący sebum. Jest ono mieszaniną wosków, skwalenu, cholesterolu, trójglicerydów i wolnych kwasów tłuszczowych. Sebum rozchodzi się wzdłuż łodygi, tworząc film, który spowalnia odparowywanie wody i nadaje sprężystą gładkość. Zarówno niedobór, jak i nadmiar łoju zaburza równowagę skóry głowy – przesuszone pasma łatwiej się łamią, a przetłuszczone szybko tracą objętość.

Co ciekawe, skład sebum różni się w zależności od wieku i płci; u nastolatków dominują woski, podczas gdy u dorosłych rośnie udział skwalenu. Dobór szamponów i odżywek powinien być zatem dopasowany nie tylko do rodzaju włosa, ale także do aktualnej aktywności gruczołów. Zbyt agresywne detergenty mogą całkowicie usunąć tę ochronną warstwę, prowokując gruczoły do jeszcze intensywniejszej pracy.

Jaki jest skład chemiczny włosa?

Pod względem chemicznym włos to przede wszystkim nierozpuszczalne w wodzie białko – keratyna, stanowiące 80% suchej masy. Kolejne 6% przypada na lipidy (głównie ceramidy i kwasy tłuszczowe), a pozostałą część wypełniają związki mineralne, aminokwasy siarkowe, cukry oraz pigmenty. Zawartość samej wody wynosi zaledwie około 10%, ale nawet niewielkie jej wahania potrafią zmienić właściwości mechaniczne włosa.

Struktura chemiczna włosa to w uproszczeniu: 80% keratyny, 10% wody, 6% tłuszczów i 4% soli mineralnych, cukrów oraz melaniny.

Siarkowe mostki dwusiarczkowe między cysteinami w keratynie odpowiadają za trwałość skrętu i falistość. Podczas zabiegów ondulacji wodorem siarczki te są rozrywane, a następnie odbudowywane w nowej pozycji, co umożliwia zmianę struktury pasm. To właśnie podatność keratyny na redukcję i utlenianie sprawia, że fryzjerstwo chemiczne w ogóle może istnieć.

Jak struktura włosa wpływa na jego wygląd i kondycję?

Wszystkie cechy – od gładkości po podatność na stylizację – wynikają z proporcji między korą a osłonką oraz z poziomu nawilżenia. Gęsto upakowane łuski osłonki nadają lustrzany połysk, podczas gdy mikroskopijne ubytki rozpraszają światło, tworząc matowe wykończenie. Nawet kolor wydaje się inny w zależności od stanu powłoki: na zniszczonych włosach farba szybciej się wypłukuje, a ton jest mniej nasycony.

W codziennej praktyce fryzjerskiej zauważa się wyraźną zależność między porowatością a efektem końcowym stylizacji. Włosy wysokoporowate chłoną wilgoć z powietrza, puszą się i wymagają emolientów zamykających łuski. Niskoporowate z kolei lepiej reagują na proteiny, które wypełniają ubytki w korze. Stąd fundamentalna zasada: bez znajomości budowy włosa nie da się precyzyjnie dobrać ani preparatów, ani temperatury sprzętów.

Na kondycję wizualną wpływ mają również trzy składniki strukturalne:

• gęstość rozmieszczenia mieszków na centymetrze kwadratowym skóry,
• kąt, pod jakim włos wyrasta z powierzchni naskórka,
• grubość osłonki w stosunku do średnicy kory,
• stopień usieciowania mostków dwusiarczkowych w keratynie.

Czy można zmienić strukturę włosa?

Genetycznie zaprogramowana tekstura – prosta, falująca czy kręcona – wynika z kształtu mieszka włosowego i kąta wyrastania. Osoby o okrągłych w przekroju mieszkach mają włosy proste, podczas gdy owalny mieszek produkuje loki. Tych cech nie da się wymazać, można je jednak tymczasowo modyfikować za pomocą zabiegów chemicznych oraz narzędzi termicznych.

Najbardziej radykalną metodą jest trwała ondulacja, która wykorzystuje reduktory do zrywania wiązań disiarczkowych, a następnie utrwala nowy kształt utleniaczem. Pozwala ona na uzyskanie trwałych loków nawet na cienkich, opornych pasmach. Niestety, kosztem bywa głębokie naruszenie osłonki i kory – włosy stają się suche, łamliwe i wymagają intensywnej odbudowy proteinowej. Fachowcy radzą, by między kolejnymi zabiegami ondulacji zachować co najmniej półroczną przerwę.

Zmianę struktury można też zasymulować za pomocą stylizacji gorącym powietrzem i prostownic. Wysoka temperatura rozwija mostki wodorowe, które po ochłodzeniu zamykają się w nowym układzie – efekt utrzymuje się jednak tylko do następnego mycia. Zastępowanie chemicznej ondulacji modelowaniem cieplnym jest mniej inwazyjne, choć nadal wymaga stosowania termoochrony, by nie wypalić wilgoci z kory.

Niezależnie od wybranej metody, kluczem do bezpiecznej zmiany jest głęboka znajomość omawianej wcześniej budowy. Fryzjer, który wie, gdzie znajduje się warstwa hydrolipidowa i ile keratyny trzeba naruszyć, może ograniczyć skutki uboczne do minimum. Współczesne podręczniki – jak obszerne opracowanie Fryzjerstwo 360° – dostarczają aktualnych procedur łączących wiedzę trychologiczną i kosmetologiczną, by nawet radykalne metamorfozy nie odbywały się kosztem zdrowia włosów.